سلول درمانی
ساعت ۱٢:٥۱ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/٥/۱۱   کلمات کلیدی: سلول درمانی ،سلولو بنیادی ،فیلگراستیم

این روزها شاهد پیشرفتها و کاربردهای علم پزشکی در زمینه سلول درمانی هستیم. دراین باره سوالات بسیاری وجود دارد که لازم است پرستاران درباره پاسخ انها دارای آگاهی های کافی باشند:


 

پاسخ به شایعترین سوالات مرتبط با سلول درمانی


سوال ۱: سلول درمانی چیست و آیا قبلاً سابقة استفاده از آن وجود داشته است؟

پاسخ: در اغلب بیماری‌هایی که بدن بخشی و یا کل عملکرد یک بافت و یا اندام را از دست می‌دهد برای درمان نیاز داریم که روند ترمیم بافت را فعال نماییم. در حال حاضر دارو درمانی نمی‌تواند روش مناسبی برای این بیماران باشد و پیوند عضو نیز به دلیل محدودیت اهدا کننده اغلب با مشکلات عدیده‌ای روبرو است. در سال‌های اخیر با این واقعیت که همه بافت‌های بدن از سلول تشکیل شده‌اند این ایده مطرح شده است که برای ترمیم بافت‌های از بین رفته از سلول‌های تشکیل دهنده همان بافت استفاده شود که این روش در حال حاضر تحت عنوان سلول درمانی شناخته می‌شود.

 

سوال ۲: چند نوع سلول در بدن داریم؟

در کل در بدن سه نوع سلول داریم که عبارت هستند از سلول‌های بدنی، سلول‌های بنیادی و سلول‌های زایشی. سلول‌های زایشی در اندام تناسلی قرار گرفته و تنها برای تولید جنین مورد استفاده قرار می‌گیرند.

سلول‌های بدنی سلول‌های بالغی هستند که در اغلب موارد قادر به تکثیر نبوده و یا در صورت تکثیر تنها می‌توانند سلول‌هایی از نوع خود را تولید نمایند. به عنوان مثال سلول‌های کبدی و یا سلول‌های فیبروبلاست پوست سلول‌های بدنی هستند که در صورت تکثیر تنها می‌توانند به ترتیب سلول‌های کبدی و یا سلول‌های فیبروبلاست را تولید نمایند و قادر نیستند به انوع سلول‌های دیگر تبدیل شوند. سلول‌های قلبی و یا سلول‌های عصبی نوع دیگری از سلول‌های بدنی هستند که حتی قادر به تکثیر نیز نبوده و در صورتی که بافت تعداد زیادی از این سلول‌ها را از دست دهد قادر به جایگزینی آنها به روش تکثیر نخواهد بود.

سلول‌های بنیادی برخلاف سلول‌های بدنی نه تنها قادر به تکثیر هستند بلکه می‌توانند به انواع سلول‌ها نیز تبدیل و یا تمایز پیدا کنند. تقریبا همه بافت‌های بدن کمابیش این سلول‌ها را داشته و از آنها برای ترمیم بافت استفاده می‌نمایند. درصورتی که بافت در اثر بیماری و یا صانحه مقادیر زیادی از سلول‌های خود را از دست دهد این سلول‌ها در بافت شروع به رشد نموده و با تکثیر و تمایز سلول‌های از دست رفته را جایگزین می‌کنند.

 

سوال۳: در سلول درمانی از چه نوع سلولی استفاده می‌شود؟

در سلول درمانی با توجه به نوع بیماری می‌توان از هر دو نوع سلول بدنی و یا سلول بنیادی استفاده نمود. اما در سال‌های اخیر تمایل به استفاده از سلول‌های بنیادی در بیماری‌های همراه با تخریب بافتی افزایش یافته است.

 

سوال ۴: منابع سلول‌های بنیادی کدامند؟

سلول‌های بنیادی را با توجه به منشا جداسازی، قدرت تکثیر و توان تمایزی به انواع زیر تقسیم بندی می‌نمایند:

الف) سلول‌های بنیادی جنینی

            این سلول‌ها از جنین ایجاد شده در آزمایشگاه به دست آمده و برای به دست آوردن آنها لازم است که جنین ایجاد شده به روش لقاح آزمایشگاهی در روز ۱۴  تخریب شده و سلول‌های آن در آزمایشگاه کشت شوند. از نظر تکثیری و تمایزی این سلول‌ها بیشترین توان تکثیری را داشته و قادرند همه انواع سلول‌های بدن را تولید نمایند.

 

ب) سلول‌های بنیادی جدا شده از جنین سقط شده

این سلول‌ها همان گونه که از اسم آنها پیدا است از جنین‌های سقط شده به دست می‌آید. این سلول‌ها نیز مانند سلول‌های بنیادی جنینی قدرت تکثیر بالایی داشته ولی از نظر توان تمایزی جزو سلول‌های چندتوان بوده و قادرند تنها به انوع سلول‌های خاصی تمایز یابند.

 

ج) سلول‌های بنیادی خون بند ناف

            خون موجود در بند ناف و جفت که بعد از تولد دورانداخته می‌شود حاوی سلول‌های بنیادی است که عمدتا قادر هستند انواع سلول‌های خونی را تولید کنند و به همین جهت از این سلول‌ها اغلب در بیماری‌های خونی و سرطانی استفاده می‌شود. این سلول‌ها نسبت به سلول‌های مغز استخوان نابالغ‌تر بوده و در صورت استفاده مشکلات ایمنی کمتری را ایجاد می‌نمایند.

 

د) سلول‌های بنیادی بزرگسالان

            همه بافت‌های موجد در بدن برای ادامه حیات و همچنین ترمیم نیاز به سلول‌های بنیادی دارند که امروزه آنها را تحت عنوان سلول‌های بنیادی بزرگسالان می‌شناسیم این سلول‌ها قدرت تکثیر کمتری نسبت به سلول‌های بنیادی جنینی داشته و تنها قادرند به انواع سلول‌های بافت جداشده تبدیل شوند. یکی از مهمترین این سلول‌های، سلول‌های بنیادی مغز استخوان است که قادرند انواع سلول‌های خونی را ایجاد نمایند. با این حال نشان داده شده است که با ایجاد شرایط خاصی می‌توان این سلول‌ها را به سایر انواع سلول‌ها نیز تمایز داد.

 

سوال ۵: مراحل استفاده از سلول‌های بنیادی در درمان چیست؟

برای این که بتوانیم از سلول‌های بنیادی در درمان بیماری‌ها استفاده کنیم لازم است کارایی و همچنین سلامت سلول در مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی مورد تایید قرار گیرد. بنابراین بعد از جداسازی سلول و شناسایی ویژگی‌های آن  ابندا باید در مطالعات آزمایشگاهی قدرت تکثیر و همچنین توانایی سلول در تبدیل شدن به سایر سلول‌ها بدون ایجاد تومور و یا رشد غیرقابل کنترل مورد ارزیابی قرار گیرد. در مرحله بعدی سلول در مدل‌های حیوانی کوچک مورد ارزیابی قرار می‌گیرد که در این مرحله نیز باید اثبات شود که سلول ضمن کارایی عوارضی نیز برای حیوانات مورد مطالعه نداشته است. در مرحله بعدی این سلول‌ها در افراد داوطلب و بیمارنی که هیچ راه درمانی دیگری ندارند با مجوز کمیته اخلاق مورد ارزیابی قرار می‌گیرد در صورتی که سلول در این مرحله نیز در بیمارن مورد مطالعه عارضه خاصی را به همراهد نداشته باشد رد مرحله بعدب از لحاظ کارایی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. بالاخره قبل از ورورد سلول به مراحل درمانی و ارئه خدمات به صورت عمومی لازم است که کاراریی آن با اروش‌های استاندارد فعلی نیز مقایسه شده و در صورت موثرتر بودن مجوز ارائه به صورت محدود را خواهد داشت. در مرحله بعدی عوارض دراز مدت روش درمانی با استفاده از پرسشنامه و روش‌های خاص مورد ارزیابی قرار گرفته و تنها بعد از این مرحله است که درمان به عنوان یک روش معمول به جامعه درمانی معرفی می‌گردد. این مراحل ار زمان کشف یک سلول تا ارائه خدمات معمولا به ۵ تا ۱۰ سال وقت نیاز دارد.

 

سوال ۶: درحال حاضر از چه نوع سلول بنیادی برای مطالعات درمانی و ارئه خدمات استفاده می‌شود؟

با توجه به یافته‌های آزمایشگاهی و همچنین مطالعات انجام شده در مدل‌های حیوانی در حال حاضر تنها استفاده از سلول‌های بنیادی بزرگسالان و سلول‌های بنیاید خون بند ناف مجوز استفاده در مطالعات بالینی و گاها ارائه خدمات را دارند. استفاده از سلول‌های بنیادی جنینی و سلول‌های بنیادی جدا شده از جنین‌های سقط شده به صورت رسمی در هیچ مطالعه انسانی مورد ارزیابی قرار نگرفته‌اند. اخیرا سازمان غذا و داروی آمریکا تنها به دو شرکت مجوز استفاده از سلول‌های عصبی و سلول‌های شبکیه مشتق از سلول‌های بنیادی جنینی را بعد از طی مراحل آزمایشگاهی و حیوانی تنها در نمونه‌های داوطلب، داده است.

 

سوال ۷: آیا لازم است که سلول‌های بنیادی قبل از استفاده کشت داده شوند؟

درحال حاضر استفاده از سلول‌های بنیادی بزرگسالان در درمان بیماری‌ها به سه صورت امکان‌پذیر است.

در روش اول سلول‌های بنیادی بدون هیچ گونه دستکاری و به همراه سایر سلول‌های بدنی به بیمار تزریق می‌شوند. این روش به خصوص در درمان بیماری‌های خونی و سرطانی مورد استفاده بوده و یک روش درمانی موثر برای معالجه بیماران مبتلا به سرطان خون است. در این روش که امروزه تحت عنوان پیوند مغز استخوان و یا پیوند سلول‌های خون‌ساز شناخته می‌شود، ابتدا سلول‌های موجود در مغز استخوان جداشده و بدون هیچ مداخله اضافی به بیمار تزریق می‌گردد. مغز استخوان حاوی تعداد بالایی از سلول‌های بنیادی خون‌ساز بوده و تزریق آنها در بیماران خونی و بیمارانی که سلول‌های خون‌ساز خود را به دلیل شیمی درمانی و یا اشعه درمانی از دست داده‌اند را می‌تواند نجات دهنده باشد. البته در سال‌های اخیر استفاده از دارویی به نام G_CSF باعث شده که بتوانیم سلول‌های بنیادی خون‌ساز را حتی از خون محیطی هم جدا نماییم و دیگر لازم نیست که بیمار درد انجام بیوپسی مغز استخوان را تحمل نماید.

در روش دوم، به جای پیوند همه سلول‌های به دست آمده از نمونه‌برداری ابتدا سلول‌های بنیادی جدا شده و بیمار تنها سلول‌های جداشده را دریافت می‌نماید. با این حال لازم نیست که قبل از پیوند سلول‌ها تکثیر یابند. به عنوان مثال در درمان بیماری‌های قلبی از جمله سکته قلبی بعد از تهیه نمونه مغز استخوان، سلول‌ها برای جداسازی به آزمایشگاه فرستاده شده و در آنجا با استفاده از روش‌های استاندارد سلول‌های بنیادی مورد نظر جدا شده و در بیمار مورد استفاده قرار می‌گیرند. اغلب برای جداسازی لازم است که از مواد خاصی به نام آنتی‌بادی متصل به نانوذرات آهن استفاده شود که در حال حاضر امکانات بالینی آن تنها در چند مرکز از جمله مرکز سلول درمانی رویان وجود دارد.

بالاخره در روش سوم لازم است که سلول‌های بنیادی قبل از استفاده کشت و تکثیر یافته و سپس مورد استفاده قرار گیرند. از آنجایی که تعداد سلول‌های بنیادی در اغلب بافت‌ها بسیار محدود بوده و معمولا صدمات وارد شده به تعداد زیادی از سلول‌های بنیادی نیاز دارند، در برخی از روش‌های درمانی لازم است که تعداد سلول‌های بنیادی با استفاده از روش‌های کشت زیاد شده و سپس مورد استفاده قرار گیرند. البته در برخی مطالعات ممکن است که لازم باشد علاوه بر تکثیر نوع سلول‌ها نیز با استفاده از مواد محیط کشت تغییر یافته و به بیمار پیوند زده شوند. ‌به عنوان مثال در بیماری‌های استخوان و غضروفی سلول بنیادی مورد استفاده عبارت است از سلول بنیادی مزانشیمی که تعداد آن در نمونه‌های مغز استخوان تنها یک سلول در چند هزار و یا صدهزار سلول است و لازم است که سلول‌ها قبل از پیوند تکثیر یابند. برای تکثیر سلول‌ها نیز همانند جداسازی به امکانات خاصی از جمله اتاق‌های تمیز نیاز است که درحال حاضر این امکان تنها در برخی از مراکز درمانی از جمله مرکز سلول درمانی رویان فراهم است.

 

سوال ۸: آیا در حال حاضر از سلول‌های بنیادی جنینی در مطالعات بالینی استفاده می‌شود

خیر. در حال حاضر به صورت رسمی در هیچ مطالعاه بالینی از سلول‌های بنیادی جنینی تمایز نیافته استفاده نمی‌شود

 

سوال ۹: آیا در حال حاضر از سلول‌های بنیادی به دست آمده از جنین‌های سقط شده در مطالعات بالینی استفاده می‌شود؟

خیر. در حال حاضر هیچ گزارشی به صورت رسمی و چاپ شده درخصوص استفاده از این سلول‌ها در مطالعات بالینی وجود ندارد.

 

سوال ۱۰: آیا استفاده از سلول‌های بنیادی عارضه‌ای به همراه دارد؟

باید توجه داشته باشیم که هیچ روش درمانی بدون عارضه نیست و گاه لازم است که برای مشاهده این عوارض مدت زمان طولانی از ارائه روش گذشته باشد. با این حال سابقه استفاده از سلول‌های بنیاید بزرگسالان به خصوص زمانی که از سلول‌های بنیادی مغز استخوان استفاده می‌شود، بیش از ۵۰ سال بوده و تا کنون عارضه جدی همانند ایجاد سرطان در استفاده از این سلول‌ها گزارش نشده است. برخلاف سلول‌های بنیاید بزرگسالان، استفاده از سلول‌های بنیادی جنینی تمایز نیافته در مدل‌های حیوانی نشان داده شده است که می‌تواند با عوارضی همچون ایجاد تراتوما که نوعی سرطان است، همراه باشد. همچنین در یک گزارش موردی دیده شده است که تزریق سلول‌های بنیاید جدا شده از جنین‌های سقط شده در یک بیمار مبتلا به فلج مغزی بعد از ۴ سال موجب ایجاد تومور در همان ناحیه شده است.

 

سوال ۱۱: آیا کشت سلول‌های بنیادی می‌تواند احتمال تغییر ژنتیکی در این سلول‌ها را افزایش دهد؟

از آنجایی که در محیط کشت اغلب از موادی استفاده می‌شود که تکثیر سلول‌ها را تحریک می‌نمایند، نشان داده شده است که کشت طولانی مدت سلول‌‌های بنیادی بالغین حداقل به مدت ۴ ماه یا بیشتر می‌تواند منجر به تغییرات ژنتیکی در سلول شده و یا حتی باعث رشد کنترل نشده سلول شود و در حال حاضر بررسی ساختار کروموزمی و ژنتیکی سلول‌های کشت شده قبل از تزریق جزو الزامات این روش است. ضمنا لازم است که زمان کشت به حداقل رسانده شود تا سلول دست خوش تغییرات نگران کننده نشود.

 

 سوال ۱۲: آیا سلول درمانی را می توان به صورت خوراکی و قرص استفاده کرد؟

خیر. در سلول درمانی از سلول های زنده برای پیوند استفاده شده و در حال حاضر تنها راه استفاده از آن پیوند سلول ها به صورت تزریقی در عروق و یا محل درگیری است و هیچ شکل دیگری از این روش وجود ندارد. ضمن آن که باید بدانیم نگهداری سلول ها به صورت زنده نیز دارای شرایط خاصی که عملا با تهیه محصول به صورت قرص متناقض است.

 

سوال ۱۳: آیا قرصی وجود دارد که بتواند سلول های بنیادی بدن را تحریک نماید؟

خیر. در حال حاضر تنها داروی مورد استفاده برای تحریک سلول های خون ساز دارویی است به نام G-CSF که تنها به صورت تزریقی قابل استفاده است. این دارو باعث می شود که سلول های بنیادی خون ساز از مغز استخوان وارد گردش خون شوند که در حال حاضر تنها کاربرد آن در پیوند مغز استخوان است. در چند مطالعه از این دارو برای بیماران مبتلا به سکته قلبی نیز استفاد شد ولی نتایج نشان داد که نه تنها در بهبود شرایط بیماران موثر نیست همچنین به دلیل افزایش غلظت خون به واسطه افزایش تعداد سلول های خونی می تواند موجب افزایش گرفتگی عروق و حتی استنت (فنر) مورد استفاده در بیماران قلبی گردد.

فیلگراستیم

فیلگراستیم (به انگلیسی: FILGRASTIM)

رده درمانی: محرک مغز استخوان

اشکال دارویی: آمپول

 

موارد مصرف

فیلگراستیم را برای درمان بیماران مبتلا به نوتروپنی مادرزادی (کمبود G-CSF)، برخی بیماران ایدزی و کسانی که به تازگی مقدار زیادی شیمی درمانی یا پرتو درمانی در خلال پیوند مغز استخوان یا برای درمان سرطان دریافت کرده اند تجویز می کنند.

مکانیسم اثر

فیلگراستیم شکل مصنوعی G-CSF (فاکتور محرک کلنی گرانولوسیت) است، نوعی پروتئین طبیعی که عامل تولید گلبولهای سفید خون است.کمبود G-CSF خطر عفونتهای باکتریایی را افزایش می دهد. این دارو مغز استخوان را وادار به تولید گلبولهای سفید خون می کند و بدین ترتیب از خطر عفونت می کاهد و سبب ورود سلولهای مغز استخوان به خون میشود تا پیوند مغز استخوان به سهولت انجام شود یا در طول درمان سرطان پیشرفته جایگزین مغز استخوان از دست رفته بشود.

عوارض جانبی

درد عضلات و دردهای استخوانی، ضایعات پوستی، خستگی، تهوع و احتباس ادرار.

  • فرهنگ داروهای ژنریک ایران، دکتر حشمتی ،
نام تجاری: نوبوگم

معرفی دارو:

فیلگراستیم شکل مصنوعی G-CSF (فاکتور محرک کلنی گرانولوسیت) است، نوعی پروتئین طبیعی که عامل تولید گلبولهای سفید خون است. کمبود G-CSF خطر عفونتهای باکتریایی را افزایش می دهد. این دارو مغز استخوان را وادار به تولید گلبولهای سفید خون می کند و بدین ترتیب از خطر عفونت می کاهد و سبب ورود سلولهای مغز استخوان به خون میشود تا در آنجا تجمع کنند و بیماری مغز استخوان درمان شود یا در طول درمان سرطان پیشرفته جایگزین مغز استخوان از دست رفته بشود.فیلگراستیم را برای درمان بیماران مبتلا به نوتروپنی مادرزادی (کمبود G-CSF)، برخی بیماران ایدزی و کسانی که به تازگی مقدار زیادی شیمی درمانی یا پرتو درمانی در خلال پیوند مغز استخوان یا برای درمان سرطان دریافت کرده اند تجویز می کنند. این بیماران مستعد ابتلا به عفونتهای مکرر و شدید هستند. درد استخوان یکی از عوارض شایع درمان با فیلگراستیم است که با مصرف ضددردها قابل کنترل است. اگر این دارو به بیمارانی که دچار برخی اختلالات خونی نادر هستند داده شود خطر لوسمی بالا می رود.

طرز استفاده از دارو: این دارو برای شما تجویز شده بدون توصیه پزشک آنرا تغییر ندهید.

اشکال دارو: آمپول.

مقدار و زمان مصرف: روزی یکبار.

مقدار مصرف برای بزرگسالان: 5 تا 12 میکروگرم نسبت به کیلوگرم وزن بدن، بسته به نوع بیماری و پاسخ بیمار.

شروع تأثیر دارو: 24 ساعت.

ادامه اثر دارو: تقریباً 2 روز.

توصیه غذایی: ـــــــــــــ

نگهداری از دارو: در محفظه سربسته، در محیط خشک و خنک دور از دسترس اطفال و نور باشد.

فراموش کردن نوبت دارو: به محض یادآوری آمپول را تزریق کنید. اگرنوبت بعدی 6 ساعت دیگر است نوبت فراموش شده را مصرف نکنید و مطابق برنامه تجویز شده مصرف دارو را ادامه دهید.

متوقف کردن دارو: بدون اجازه پزشک این دارو را ترک نکنید زیرا ممکن است وضعیت بیماری را وخیم تر کند.

مصرف مقدار اضافی: اگر نشانه های غیرعادی در خود احساس کردید به پزشک خبر دهید.

عوارض نامطلوب: مصرف کوتاه مدت فیلگراستیم بندرت عوارض جانبی در پی دارد. شایع ترین آن درد استخوان است که احتمالاً از تأثیر تحریکی دارو بر مغز استخوان ناشی میشود.

نشانه ها - درد عضلات/استخوان، شیوع شایع، موارد مشورت با پزشک حاد.

نشانه ها - مشکل دفع ادرار، شیوع بندرت، موارد مشورت با پزشک حاد.

نشانه ها- جوش پوست، شیوع بندرت، موارد مشورت با پزشک همه موارد.


تداخل دارویی:

شیمی درمانی سیتوتوکسیک یا پرتور درمانی: نباید تا 24 ساعت بعد از مصرف فیلگراستیم انجام شود زیرا احتمال افزایش خطر این روشهای درمانی بر مغز استخوان وجود دارد.


احتیاط:
در موارد زیر پزشک را مطلع سازید.

ناراحتی های خونی، مصرف داروهای دیگر.


برای خانم های باردار: بی ضرر بودن این دارو هنوز قطعی نیست.


برای خانم های شیرده: بی ضرر بودن این دارو برای دوران شیردهی هنوز قطعی نیست.


برای اطفال و کودکان: مشکلی نیست.


برای سنین بالای 60: مشکلی نیست.


مصرف این دارو در حین رانندگی و کارهای دشوار: مشکلی نیست.

الکل: ــــــــــــــــ


استفاده بلند مدت:

مصرف طولانی مدت این دارو مختصری خطر لوسمی را افزایش می دهد و اسکولیت (التهاب رگهای خونی پوست) پوکی استخوان، ضعیف شدن مو، بزرگ شدن طحال و کبد و خونریزی ناشی از کاهش تعداد پلاکتها نیز ممکن است بروز کند. برای بررسی وضعیت استخوان ها، آزمایش منظم خونی و معاینات بدنی و رادیوگرافی و اسکن استخوان باید بطور منظم انجام شود.